دیالۆگ

وتووێژ

 nmune

وتووێژی ڕۆژهه‌ڵات له‌ گه‌ڵ، نووسه‌ر و وه‌رگێڕی کوردی نه‌غه‌ده‌یی: حه‌سه‌ن ئه‌شعه‌ری

 

_ تکایه‌ خۆتان بناسێنن

 نێوم محه‌مه‌د حه‌سه‌نه‌ و شۆره‌تم ئه‌شعه‌ری. له‌ رۆژی 1ی ره‌شه‌ مه‌ی سالی 1334ی هه‌تاوی له‌ شاری نه‌غه‌ده‌ هه‌ڵکه‌وتوو له‌ ڕۆژهه‌لاتی کوردستان واتا له‌ ئۆستانی ئازه‌ربایجانی رۆژئاوا له‌دایک بوومه‌. باوکم مامۆستای ئایینی بوو به‌‌ڵامً سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش له‌ رێگای کار کردن و زه‌حمه‌ت کێشان و به‌ ئاره‌قه‌ی نێو چاوانی بژیوی ژیانی بنه‌ما‌ڵه‌که‌ی دابین ده‌کرد. باوکم به‌ره‌حمه‌ت بی ته‌بعێکی به‌رزی هه‌بووو له‌ماوه‌ی ژیانی دوورو و دریژیدا ته‌نانه‌ت بۆ جارێکیش ده‌ستی نیازی بۆ لای که‌س درێژ نه‌کرد. راستی و تێکۆشانی بێ و وچان بۆ به‌ خێو کردنی بنه‌ما‌ڵه‌ که‌ی سه‌رچاوه‌ی گووزه‌رانی ژیانی بوو. ئه‌من دوو برا و چوار خووشکم هه‌ یه‌. باوکم 8 سا‌ڵ له‌مه‌و به‌ر کۆچی دوایی کرد و دایکیشم دوو سا‌ڵ دوای ئه‌و کاره‌ساته‌ به‌ هۆوی نه‌خۆشێکی د‌ڵته‌زێن ژیانی پر له‌ ئێشوو ئازاری به‌ جێهێشتوو داخ و که‌ سه‌رێکی فره‌شی بۆ من به‌ یادگار دانا که‌ باوه‌شی گه‌رم و پڕ له‌ خۆشه‌ویستی ئه‌و جیهانێک بوو بۆ حه‌سانه‌وه‌م.

 

خۆێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیم له‌ شاری نه‌غه‌ده‌ ته‌واو کردوو له‌ ساڵی 1354ی هه‌تاوی بۆ درێژه‌ پێدان به‌ خۆێندن چوومه‌ته‌ زانکۆی فیرده‌وسی شاری مَه‌شهه‌د و بۆ ماوه‌ی ساڵێک له‌ کولیژی زمان و ئه‌ده‌بیاتی فارسی خه‌ریکی خۆێندن بووم. به‌ڵام دوای ساڵێک بۆ جارێکی تر له‌ ئه‌زموونی کۆنکووری سه‌راسه‌ری به‌شداریم کردوو له‌ هه‌ر دوو ئه‌زموونی رۆژنامه‌وانی و زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌رچووم. به‌م جۆره‌ له‌ زانکۆی تاران له‌ کوولیژی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان درێژه‌م به‌خۆێندن دا.

 

له‌ ساڵی 1356واتا یه‌ک ساڵ به‌ر له‌ سه‌رکه‌وتنی شۆرش له‌ ئێراندا به‌ هۆی چالاکی سینفی و سیاسی له‌لایان دام و ده‌زگای ئاسایشی رێژیمی په‌هله‌وی بۆ ماوه‌ی یه‌ک ساڵ له‌ خوێندن بێ به‌ش کرام و له‌زانکۆ ده‌رکرام. دوای سه‌رکه‌وتنی شۆرشی گه‌لانی ئێران دژبه‌ حکوومه‌تی پاشایه‌تی له‌ 22 ی رێبه‌ندانی 1357ی هه‌تاوی به‌مه‌به‌ستی درێژه‌ پێدان به‌ خوێندن گه‌رامه‌وه‌ زانکۆی تاران و به‌داخه‌وه‌ پاش ماوه‌یه‌ک به‌هۆی ئه‌و ئاڵوگۆریه‌ی که‌ به‌سه‌ر زانکۆیه‌کان و ره‌وتی سیستمی به‌رێوه‌بردنی په‌روه‌رده‌ سپاندرا ، له‌کاتێکدا که‌ ته‌نیا 13واحییدی ده‌رسیم مابوو که‌ خوێندن ته‌واو که‌م بۆ هه‌میشه‌ له‌ خوێندن بێ به‌ش کرام و به‌م چه‌شنه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی مه‌یل و گشت هیواو ئاواته‌ دوور و درێژه‌کانم که‌وتمه‌ نێو بازاری کار و کاسبی و له‌ سه‌رده‌مێکدا که‌ سه‌دان ئاره‌زو و ئامانجگه‌لی جوانم به‌ مه‌به‌ستی خزمه‌ت کردن به‌ نیشتمان و گه‌له‌ لێقه‌وماوه‌که‌م له‌ ده‌رووندا بوو، به‌ داخه‌وه‌ تووشی گه‌لێک ئێشوو ئازار هاتم و رێبازی ژیانم پڕ بوو له‌ ته‌گه‌ره‌ و که‌ند و کوسپ. سه‌ررای هه‌موو گیر و گرفت و ئاواره‌یی و ناکامی و ته‌حه‌ممولی زیندان ئیزنم نه‌دا سێبه‌ری ناهۆمێدی و شکست باڵ به‌ سه‌ر پانتای ژیانمدا راکێشێ و مه‌یدانی ژیانم کرده‌ گۆره‌پانی به‌رخوودان له‌ رێبازی ئازادی و رزگاری مرۆڤی ژێرده‌ستی ده‌سه‌پاتی سه‌رمایه‌ و هێزی سه‌رمایه‌دار و ئه‌و چین و توێژه‌ چه‌وساوانه‌ی به‌ هێزی شان و عاره‌قه‌ی نێوچاوان و بێ درێژکردنی ده‌ستی نیاز بۆ لای که‌س له‌ رێگای به‌ ده‌ست هێنانی ژیانێکی ئاسایی و سه‌ر به‌ خۆ تێده‌کۆشن.

له‌بیرم چوو ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م که‌ له‌ ساڵی 1367دا زه‌ماوه‌ندم کردووه‌ و به‌رهه‌می ژیانی هاوبه‌شیم دوو کچن به‌ نێوی « فرووغ» و« ئایدا.»

 

_ ئێوه‌ له‌ کام به‌شی ئه‌ده‌بیدا چالاکی ده‌که‌ن و به‌رهه‌مه‌کانتان چین ؟

 + پێویسته‌ بڵێم که‌ من هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ده‌رس خۆێندن له‌ قوتابخانه‌ تامه‌زرۆ و هۆگری شێعر و ئه‌ده‌بیات بووم. هه‌ربه‌م هۆیه‌ش بریارم دا له‌ رێگای وه‌رگێڕان چالاکی بنوێنم و بتوانم تا ئه‌و راده‌یه‌ که‌ له‌ توانام دایه‌ به‌م چه‌شنه‌ خزمه‌تێکی هه‌رچه‌ند که‌م بۆ ناساندنی شێعر و ئه‌ده‌بیاتی گه‌له‌که‌م به‌خوێنه‌رانی غه‌یری کورد بکه‌م. من ئێستاش له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌م که‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی غه‌ریب مانه‌وه‌ی زمانی کوردی به‌تایبه‌ت له‌ بواری فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌به‌وه‌ گرنگی نه‌دان به‌ کاری وه‌رگێڕان و ته‌رجوومه‌یه‌. له‌ راستیشدا وه‌رگێران وه‌کوو قۆناغێکه‌ له‌ مابه‌ینی دوو زمانی له‌یه‌ک جیا. پێشم وایه‌ که‌ کاری وه‌رگێران که‌م گرنگتر له‌ بواره‌ ئه‌ده‌بێکانی دیکه‌ نیه‌. به‌شێکی فره‌ له‌ ده‌قه‌ وه‌رگێردراوه‌کانی من له‌ زمانی کووردی بۆ سه‌ر زمانی فارسین. هێندێک له‌ وه‌رگێراوه‌کانی من ئه‌مانه‌ن :

1 . وه‌رگێڕانی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی « ئه‌و باڵنده‌ برینداره‌ که‌ منم» هی نووسه‌ری به‌توانای کورد کاک عه‌تا نه‌هایی.

2 . وه‌رگێڕانی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی« حه‌شری ره‌نگه‌کان» به‌رهه‌مِی نووسه‌ری خاوه‌ن هه‌ست کاک عه‌زیزی مه‌حموودپوور.

3 . وه‌رگێڕانی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆک و کوورته‌ شێعره‌کانی شاعیر و نووسه‌ری له‌ ده‌ستچوو کاک« مارفی ئاغایی».

4 . چه‌ند چیرۆک له‌کاره‌کانی « شێرزادحه‌سه‌ن» وه‌کوو « پیرپه‌پووله‌کانی ئێواران» و «مالێک له‌ ئاو» سێ چیرۆکی کاک «شێرکۆ جیهانی» به‌ نێوه‌کانی« ده‌نگی گوولله‌کان» «وه‌ دوای گه‌رانه‌وه‌ ُله‌ شێرناخ و«په‌ری ده‌ریای ورمێ». چه‌ند چیرۆکی ره‌ئووف بێگه‌رد. دوو چیرۆک له‌ به‌ره‌ هه‌مه‌کانی کاک حۆسێنی شێربه‌گی به‌ نێوی «دۆنادۆن وشه‌وه‌زه‌نگ».

5 . به‌شێک له‌هۆنراوه‌کانی شاعیری به‌توانای رۆژهه‌ڵات کاک یۆنسی ره‌زایی وکاک ره‌سوولی سۆفی سووپتانی و هه‌روه‌ها شاعیری لاو و تێکۆشه‌ری نه‌غه‌ ده‌یی کاوه‌ی حه‌سه‌ن پوور. کۆمه‌پێک له‌ هۆنراوه‌کانِی سه‌لاحه‌ددینی بایه‌زیدی. دوو کوورته‌ چیرۆکی کاک ئه‌نوه‌ری حه‌سه‌ن پوور به‌ نێوی «درێژترین ماچی جیهان و ئه‌سپێ» چیرۆکی« به‌فر» به‌رهه‌می نووسه‌ری توورک ئوورهان پامووک».

6 . ته‌رجوومه‌ی 9 چیرۆکی فرانتیس کافکا له‌ فارسی به‌ کووردی له‌ زیندان .

7 . وه‌رگێڕانی چیرۆکی« توێژ توێژ توانه‌وه‌ی کریستاپ ی» ِکه‌ماڵ حه‌سۆ» ئه‌مه‌ خه‌ون نیه‌ هی ئه‌لی ده‌سماڵی و چه‌ند پارچه‌ شێعر له‌ هۆنراوه‌کانی شاعیری به‌ ناوبانگی هاوچه‌رخ مامۆستا عه‌بدوللا په‌شێو و ره‌فیق سابیر.

ده‌بێ بڵێم جگه‌ له‌ کاری وه‌رگێڕان به‌ پێ هه‌لوومه‌رج و وتارگه‌لی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ده‌بیشم نووسیوه‌ که‌ له‌ گۆڤاری مانگنامه‌ی «مه‌ هاباد» دا چاپ کراون.

8 . وه‌رگێڕانی ووتاری « پڕۆژه‌ یه‌ک بۆکۆمه‌ڵگای دیمووکراتی و ژینگه‌یی» و «نامه‌کانی غووربه‌ت» که‌ به‌شێکن له‌ هۆنراوه‌کانی شاعیری هاوچه‌رخی کورد: فرییدوون ئه‌رشه‌دی. و ڕگێڕانی شێعرێکی بلیندی کاک ره‌حیمی لووقمانی به‌ نێوی کۆماری بێده‌نگی.

 

- ئێوه‌ هاوکاریتان ده‌گه‌ڵ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان چۆن بوووه‌؟

 + له‌ وڵامی ئه‌م پرسیاره‌تان ده‌بێ بڵێم که‌ من زیادتر ده‌گه‌ڵ هه‌فته‌ نامه‌کان و گۆڤاره‌ ناوچه‌ییه‌کان هاریکاریم بووه‌ و له‌ زۆربه‌ی وانه‌ بابه‌ته‌کانم به‌ چاپ گه‌یشتوونه‌. بۆ وێنه‌:

هه‌فته‌ نامه‌ی سیروان ـ کێله‌شین که‌ ماوه‌یه‌ک له‌ شاری شنۆ چاپ ده‌کرا ـ هه‌فته‌نامه‌ی نه‌غه‌ده‌ که‌ به‌ داخه‌وه‌ دوای ماوه‌یه‌ک داخرا. مێرگژان که‌ له‌ شاری پیرانشار ده‌رده‌چوو ، به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش به‌ ده‌ردی کێله‌ شین و نه‌غه‌ده‌ چوو. ئێستاش ده‌گه‌ڵ گۆڤاری مانگانه‌ی« مه‌هاباد و هه‌روه‌ها ده‌گه‌ڵ گاهنامه‌ی « ژین» که‌ تایبه‌ت به‌ مه‌سائیلی ژنانه‌ هاوکاری ده‌که‌م.

 

_ برواتان له‌باره‌ی ئه‌ده‌بیاتی خۆراگری چیه‌ ؟

 + بێ گوومان ئه‌ده‌بیاتی خۆراگری له‌ پرۆسه‌ی تێکۆشانی گه‌لان بۆ به‌ده‌ست هێنانی ئازادی و مافی ره‌وای خۆیان ڕۆڵێکی به‌رچاو کاریگه‌ری له‌خۆنیشان داوه‌. ده‌مهه‌وێ بڵێم که‌ هوونه‌ر و ئه‌ده‌بیاتی به‌رگری له‌ راستیدا وه‌کوو سیلاحێکی کارامه‌ بووه‌ به‌ ده‌ست چینوو توێژه‌کانی زوڵم لێکراو له‌ هه‌مبه‌ر هێزی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات. له‌ پانتای هه‌راو بێ سنووری هوونه‌رو و ئه‌ده‌بدا له‌ لای هه‌موو گه‌لانی جیهان، زۆر بوونه‌ هوونه‌رمه‌ند، شاعیر و نووسه‌ر که‌ راسته‌وخۆ له‌ گۆره‌پانی به‌رخوودان و تێکۆشان له‌ رێگای ئازادی و رزگاری خه‌ڵکانی حه‌ق خووراوو بن ده‌ست چالاکی و فیداکاریان نواندووه‌ سه‌ریان له‌و رێیه‌دا بَه‌خت کردووه‌. هێزی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات به‌ درێژایی مێژوو به‌مه‌به‌ستی درێژه‌ پێدان به‌ حاکمیه‌تی خۆیان به‌رده‌وام له‌ به‌رامبه‌ر نووسه‌ران ، هوونه‌رمه‌ندان و شاعیرانی شۆرشگێر دژایه‌تیان نیشان داوه‌ و به‌ هۆی به‌ کارهێنانی سانسۆر، ته‌گه‌ره‌ خستن له‌ رێبازی کار و ژیانی ئه‌م تێکۆشه‌رانه‌ که‌ ته‌نیا مه‌به‌ستیان وشیارکردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر و ئا گاهی به‌خشین به‌ مرۆڤگه‌ل و هوونه‌رو ئه‌ده‌بیاتی ره‌سه‌ن و شۆرشگێڕه‌، ویستوویانه‌ خه‌ڵکان به‌ شێوه‌یکی به‌رده‌وام له‌ شه‌وگاری نه‌زانین و بێ خه‌به‌ریدا راگرن.

کاتێک مامۆستا هێمن ده‌نگی به‌رزده‌کات وهاوار ده‌کا:

 

شیوه‌نی من شیوه‌نی ئینسانیه‌

بانگی ئازادی وگڕووی یه‌کسانیه‌

شیوه‌نی من شینی کووردی بێ به‌شه‌

ئه‌وگه‌له‌ی حاشاده‌که‌ن لێو هه‌شه‌

 

سرنجی مرۆڤ به‌ره‌و پێشێل بوونی مافی گه‌لێک راده‌کێشێ که‌ به‌درێژایی مێژوو ئازادی و مافی ئینسانێکه‌ی له‌ لایان دژبه‌رانی حه‌قیقه‌ت و سه‌ربه‌ستی و بێداری گه‌لان زه‌وت کراوه‌. له‌واقیعدا شێعر و ئه‌ده‌بیاتی به‌رپرس و خۆراگر چ له‌ بواری ئه‌ده‌بی کلاسیک و چ له‌به‌شی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخ سیمای خۆراگر و تێکۆشه‌ر پێشکه‌ش به‌ کۆمه‌ڵگای ئینسانی کردووه‌ که‌ کاریگه‌ری فره‌یان له‌ ره‌وتی به‌ره‌و پێش خستنی باروودۆخی ژیانی گه‌لان به‌ره‌و ئاسۆیه‌کی روون و پڕ له‌کامه‌رانی و سه‌ربه‌ستی بووه‌. ره‌نگه‌ پێویستبێ ئاماژه‌ به‌ هێندێک له‌و که‌سایه‌تیانه‌ بکه‌ین. بۆ وێنه‌ له‌ سه‌رده‌می مه‌شرووتیه‌تدا «میرزاده‌ی عێشقی» و «عارفی قه‌زوینی» . وه‌کوو زۆربه‌ی ئه‌ده‌بدۆستان و لایه‌نگرانی فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیش ئاگادارن میرزاده‌ی عێشقی شاعیر و رۆژنامه‌وانێکی شۆڕشگێر بوو که‌ به‌ ده‌ستی کاربه‌ده‌ستانی رێژێمی پاشایه‌تِی تێرۆر کرا. «فه‌رروخی یه‌زدی» شاعیری ئازادیخوازیش چاره‌نووسێکی باشتری نه‌بوو. «خه‌سره‌وگووپی سوورخی »ش به‌هۆی ئه‌فکاری ئازادی خوازانه‌ی دوای ئَه‌ شکه‌نجه‌ و ئازارێکی زۆر شه‌هیدکرا. جیهانی شێعر و ئه‌ده‌بی کووردیش بێ شک له‌ کاروانی رێبازی به‌رخوودان و خۆراگری و خزمه‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌ی زووپم لێکراوی کورد وه‌دوا نه‌که‌وتووه‌ و چالاکی به‌رچاووبێ وێنه‌ی له‌ لاپه‌ره‌ی ژیانی پڕله‌ ئاسته‌نگی و ئێشوو ئازاری گه‌له‌که‌ی نه‌خشاندووه‌.

گه‌لی ئێمه‌ له‌م بواره‌دا سیمای به‌ ناوبانگ و بڵێمه‌تی و تێکۆشه‌ری له‌ مێژووی خۆیدا هه‌یه‌ که‌ قه‌ڵه‌م و فیکر و دڵه‌راوکێان ته‌نیاو ته‌نیا غه‌م و که‌سه‌ر و کۆیله‌تی خه‌ڵکی ژێرده‌ست و چه‌وساوه‌ و سه‌رکووتکراو بووه‌.

مامۆستا هێمن نموونه‌ی به‌رچاوی ئاواره‌یی و نه‌کبه‌ت و بێ به‌شی نووسه‌ر و شاعیرێکی کورده‌ و رێز و حوورمه‌تی خۆی سه‌باره‌ت به‌ تێکۆشه‌ری کورد به‌و چه‌شنه‌ ده‌رده‌بڕێ:

 

به‌ره‌و به‌رزایی ده‌چم گه‌رچی ووردم

خاکی به‌رپیێ تێکۆشه‌رێکی کووردم.

 

مامۆستا قانیع به‌قه‌ڵه‌می تیژو و پڕۆتستۆگه‌ری خۆی زۆر بوێرانه‌ باس له‌زیندانوو خووداوه‌ندانی دیل و کوێله‌تیده‌کا و به‌م جۆره‌ بناغه‌دانه‌رانی به‌ندیخانه‌ کان شه‌رمه‌زارده‌کا:

 

بیری ئازادیم له‌زیندانا فراوانتر ده‌بێ

قۆربه‌سه‌ر ئه‌و دووژمنه‌ی هیوای به‌به‌ندیخانه‌یه‌.

 

هۆنڕاوه‌ی به‌ناو بانگی «ره‌فیق سابیر» که‌ به‌و دێڕه‌ دستپێده‌کا:

 

به‌ ته‌نیا جیێ مه‌هێلن ئه‌مشه‌وزریان ده‌ی چێنێ

ته‌م و مژ دایده‌پۆشێ مانگه‌ شه‌و جیێ ده‌هێلی

 

باس له‌کاره‌ساتێکی گه‌لێک دڵته‌زێن ده‌کاو قووربانی بوونی هه‌زاران شه‌هیدی بێ تاوان له‌م پارچه‌ شێعره‌ دا واتا کاره‌ساتی کیمیا بارانی شاری حه‌ڵه‌بجه‌ به‌ته‌واوی هه‌ست و بیرۆکه‌ی ئینسانی خۆی به‌وێنه‌ی تاپۆیه‌کی هه‌ست بزوێن ده‌خاته‌ روو و ئه‌م جینایه‌ته‌ دژه‌ مرۆڤانه‌ شه‌رمه‌زارده‌کا.

هه‌ڵبه‌ت به‌ وته‌ی مه‌شهوور ئه‌و هه‌ویره‌ ئاوی زۆر هه‌ڵده‌گرێ و باس و خوازێکی پتر له‌وه‌ی گه‌ره‌که‌. چوونکو شێعر و ئه‌ده‌بی کوردی سیماگه‌لی ناسراو و به‌ناوبانگی دیکه‌شی به‌کۆمه‌پگای کوردی پێشکێش کردووه‌ وه‌کوو شاعیری پایه‌به‌رز و رووناکبیر«حاجی قادری کۆیی» مامۆستای هێژا و بلیمه‌ت « هه‌ژاری موکریانی» شاعیری نه‌مر« کاک سواره‌ی ئێلخانیزاده‌» و« مارفی ئاغایی» که‌ سه‌ره‌رای ته‌مه‌نی به‌داخه‌وه‌ که‌می برێ له‌ شێعره‌کانی به‌راستی ئاوێنه‌ی باپا نوێینی عێشق به‌ ئازادی و هه‌ستی بێ وێنه‌ی شاعیر ێکی نیشتمان په‌روه‌ره‌.

 

_ باروودۆخی ئه‌ده‌بیات له‌ شاری نه‌غه‌ده‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن ؟

 + به‌داخه‌وه‌ شاری نه‌غه‌ده‌ به‌ هۆی هه‌لوومه‌رجی تایبه‌ت به‌خۆی له‌لایان کاربه‌ده‌ستان و به‌رپڕسانی شار به‌ تایبه‌ت مه‌سئوولانی ئیداره‌ی ئیرشاده‌وه‌ تووشی که‌متر خه‌می بووه‌ و تا ئٌێستا هاریکارێکی ئه‌وتۆیان له‌ باره‌ی یارمه‌تیدان به‌ مه‌به‌ستی په‌ره‌پێدان به‌ ره‌وتی فه‌رهه‌نگ و هوونه‌ر پێنه‌دراوه‌. جا ئه‌وکه‌مترخه‌میه‌ ته‌نیا بو هه‌ڵسووڕاوانی ئه‌ده‌بی کورد نه‌بووه‌، به‌ڵکوو هۆگرانی فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی له‌نێو هاووڵاتیانی توورکیش تووشی ئه‌م که‌ند و کۆسپانه‌ بوونه‌. هه‌ر ئێستاکه‌ش هه‌موو کۆڕه‌ ئه‌ده‌بی و هوونه‌رێکان ته‌نانه‌ت کۆڕی موسیقاش ده‌رگایان داخراوه‌. به‌ڵام سه‌ڕه‌ڕای هه‌موو گیر و گرفت و ئاسته‌نگێکان ، چالاکانی ئه‌ده‌بیو

هوونه‌ری ، شاعیران، نووسه‌ڕان و فه‌رهه‌نگ دۆستانی شار به‌رده‌وام درێژه‌یان به‌تێکۆشان داوه‌ و به‌رهه‌م گه‌لی جوان و رازاوه‌یان به‌ دیهێناوه‌. کۆڕی ئه‌ده‌بی « باران» ئه‌وڕۆ وێنه‌ی باڵنده‌یه‌کی بێ هێللانه‌یه‌ که‌ هییچ شوێنێک بۆ به‌ریوه‌ بردنی دانیشتنه‌کانی شک نابا و ته‌نیا به‌شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو، لێره‌وله‌وێ کۆبوونه‌وه‌کانی به‌رێوه‌ ده‌با. به‌راستی جێگای گه‌لێک سرنج و داخه‌ له‌ جیهانێکدا که‌ به‌ره‌ به‌ره‌ به‌ره‌و گووندی جیهانی بوون ده‌چێ و سنووره‌ ده‌ستکرده‌کان ڕۆژ ده‌گه‌ڵ ڕۆژ تێکده‌ رووخێن و سه‌رده‌م، سه‌رده‌می پێوه‌ندێکانه‌، به‌م چه‌شنه‌ ناله‌باره‌ ده‌گه‌ڵ گرووپێک ئه‌دیبی دڵسۆز و مرۆڤ دوست مامه‌ڵه‌ ده‌کرێ.

ده‌توانم به‌ڕاشکاوی بلێم که‌ کۆڕی ئه‌ده‌بی « باران» خۆشبه‌ختانه‌ گه‌لێک ئه‌ندامی خاوه‌ن به‌هه‌ره‌و قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستی به‌توانای هه‌یه‌ که‌ بێ ووچان و بێ هییچ یارمه‌تێک له‌ هییچ لایه‌که‌وه‌ و ته‌نیا به‌ هۆی عێشقی خزمه‌ت به‌ فه‌رهه‌نگ و هوونه‌ر و ئه‌ده‌بی کوردی، ماندوو نه‌ناسانه‌ به‌ره‌و پیری مه‌ترسی ده‌چن و به‌ هه‌ستگه‌لی نیشتمان په‌روه‌رانه‌ و به‌رهه‌م گه‌لی ئه‌ده‌بی له‌ ورگێڕان بگره‌ تا شێعر و چیرۆک و شانۆ نووسین و بواره‌کانی تری ئه‌ده‌بی چالاکی ده‌نوێنن. به‌تایبه‌ت له‌و یه‌ک دوو ساڵی ڕابردوودا هاوکاری له‌ ڕاده‌ به‌ ده‌ریان ده‌گه‌ڵ هه‌فته‌نامه‌کان و گۆڤاره‌ کوردێکان هه‌بووه‌. شایانی باسه‌ که‌ کۆڕی ئه‌ده‌بی باران به‌هۆی چالاکیه‌ به‌ نرخه‌کانی به‌جاران له‌ لایان کۆڕی ئه‌ده‌بی شاره‌کانی تری ڕۆژهه‌ ڵات بانگ هێشت کراوه‌. کۆڕی ئه‌ده‌بی باران سیمای تێکۆشه‌ر و خاوه‌ن هه‌ست و قه‌په‌می هه‌یه‌. بۆ وێنه‌ کاک «کاوه‌ی حه‌سه‌ن پوور» که‌ سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌ که‌ شاعیرێکی لاوه‌ به‌پام ته‌توانم به‌ راشکاوی بڵێم که‌ به‌راستی شێعر و هۆنراوه‌ی به‌ سۆز و هوونه‌رمه‌ندانه‌ ده‌خووڵقێنێ و به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربڵا و هێندێک کاری لێکۆڵینه‌وه‌شی له‌بابه‌تگه‌لی ئه‌ده‌بی وهوونه‌ری هه‌یه‌.غیاسی شێخی له‌ کاری چیرۆک نووسیندایه‌. له‌کاری شانۆگه‌ریدا دیاکۆ مرادی چالاکی ده‌کاو کاک خدری بارام بێگی که‌ مامۆستای فێرگه‌ی زمانی کوردی سۆمایه‌. کاک که‌ماڵ حه‌سۆ شاعیر و چیرۆکنووس که‌ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی نووسه‌رانی گۆڤاری مه‌هاباده‌. ئه‌میر ئه‌سعه‌دی خالیدی شاعیر. قووربان عه‌بباسی که‌ هاووپاتێکی توورکه‌ و له‌باری ره‌خنه‌ و لێکۆپینه‌وه‌ی مه‌سائیلی کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بیاتی کوردیش کار ده‌کا و چالاکی وانێکی مه‌ده‌نیه‌ و هه‌روه‌ها مامۆستای زمانی ئینگلیسیه‌ له‌ باری وه‌رگێڕان به‌توانایه‌. کاک عه‌لی قاسمی شاعیر که‌ یه‌کٌێک له‌ بناغه‌دانه‌رانی کۆڕی ئه‌ده‌بی بارانه‌. خاتوون گه‌زیزه‌ مرادی شاعیری به‌هه‌ست وخاوه‌ن ئه‌ندیشه‌ و قه‌ڵه‌م که‌ به‌ زمانی فارسی و کوردی شێعر و هۆنڕاوه‌ی هه‌یه‌. ره‌حیمی هه‌للاج شاعیر و وه‌ڕگێری به‌ئیستیعدا که‌ له‌ کارووباری مووسیقا ییشدا زانیاری هه‌یه‌ و له‌م بواره‌شدا چالاکی به‌رچاوی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها ده‌توانم له‌ خاتوون هاجری به‌ده‌وی شاعیر و کاک ره‌حیمی فتووحی نووسه‌ر باس بکه‌م.

هه‌ڵبه‌ت که‌سانێکی دیکه‌ش هه‌نه‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو کاری ئه‌ده‌بی ده‌که‌ن . به‌ڵام مخابن به‌ هۆی نه‌بوونی ئیمکانات هه‌ل و مه‌رجی گوونجاو هێندێک گیر و گرفتو نه‌بوونی شوێنێکی دیاری کراو و هاوکاری نه‌کردنی که‌سانی به‌رپرس ، ئه‌ندامانی کۆڕی ئه‌ده‌بی باران، کۆبوونه‌وه‌ی رێکووپێکوو به‌ به‌رنامه‌ و ئۆڕگانیکیان نیه‌ که‌ جێگای داخ و ده‌ردێکی به‌راستی د‌ڵ ته‌زێنوو زۆره‌.

 

_ په‌یوه‌ندی هوونه‌ر و ئه‌ده‌بیات له‌ گه‌ڵ ژیانی خه‌ڵکی ئاسایی چۆن ده‌بینن و ڕۆپی ئه‌ده‌بیات وکاریگه‌ری چه‌نده‌؟

 +من وه‌کوو که‌سایه‌تیه‌ک که‌ماوه‌یه‌کی فره‌ له‌ ته‌مه‌نی له‌ رێبازی کارووباری فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بیدا ته‌رخان کردووه‌، پێم وایه‌ که‌ هوونه‌ر و ئه‌ده‌بیات به‌ تایبه‌ت هوونه‌ر و ئه‌ده‌بیاتی به‌رپرس و موته‌عه‌هید په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی ده‌گه‌ڵ ژیانی خه‌ڵکی ئاسایی هه‌یه‌. تۆ سه‌یر که‌ ئه‌گه‌ر کاریگه‌ری فه‌رهه‌نگ و هوونه‌ر و ئه‌ده‌بیات له‌ ره‌وتی ژیانی خه‌ڵکی ئاسایی نه‌بوایه‌ ،له‌راستیدا کۆمه‌ڵگای ئینسانی له‌ بواری پێش که‌وتن به‌ره‌و ئه‌و جییانه‌ی که‌ ئێستا خه‌ریکه‌ ببێت به‌ گووندی جیهانی و تووشی کۆمه‌ڵ گۆڕانکاری سه‌رسووڕ هێنه‌ر بووه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ده‌ی توانی گه‌شه‌ بستێنێ ؟

گه‌رچی ئه‌وه‌ راسته‌ که‌ عیلم، تێکنولۆژی و زانست له‌ بواری هاسان کردنی ژیانی گه‌لان له‌ رێگای پێکهاته‌ی که‌ره‌سه‌ و ئامرازی جۆراوجۆری مۆدێڕنو تکنیکیه‌وه‌ خزمه‌تی به‌ رچا و کاریگه‌ری به‌ کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی کردووه‌ که‌ به‌ هییچ جۆرێک نکۆپی لێ ناکرێ واتا ئه‌و پێکهاتانه‌ی که‌ تا دوێنێ مرۆڤ به‌ خه‌ویش نه‌یده‌بینی ، ئێستا بووه‌ به‌ ئه‌مرێکی واقیع و وجودیان زۆربه‌ی پێداویستێکانی ئابووری و فه‌رهه‌نگی خه‌ڵکانی دابین کردووه‌، به‌ڵام سه‌ڕه‌رای ئه‌و راستیانه‌ ، ئه‌مه‌ ته‌نیا به‌شێکه‌ له‌ ماجه‌رای حه‌ره‌که‌تی تاریخی و کۆمه‌ڵایه‌تی گه‌لان. به‌شێکی هه‌ره‌ گرینگیش په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ هێز و توانای هه‌ست، ئیحساس ورۆشه‌نبیری. به‌راشکاوی ده‌کرێ دان به‌و بابه‌ته‌ داگرین که‌ ، بوونی هوونه‌رمه‌ندان، شاعیران، نووسه‌ران و تێکۆشه‌رانی ئه‌ده‌ده‌بی، رۆشه‌نکره‌وه‌ی رێگای پڕ له‌ مه‌ترسی وتاریکی ژین و ژیانی خه‌ڵک بووه‌. نووسه‌ه‌ران و هوونه‌رمه‌ندان و شاعیران به‌ تایبه‌ت ئه‌و که‌سایه‌تیه‌ ئه‌ده‌بی وهوونه‌ریان که‌ هه‌ستیان به‌ ئێش و ئازاری جه‌ماوه‌ر کردووه‌، به‌ ئافراندنی به‌رهه‌گه‌لی بێ وێنه‌ و ئینسانی خزمه‌تی گه‌لێک گه‌وه‌ر کاریگه‌ریان له‌ بواری ناساندی مافه‌ فه‌رهه‌نگێکان و مه‌ده‌نێکان به‌ کۆمه‌پگای ئینسانی کردووه‌.

له‌ سه‌ر ئه‌و ئه‌ساسه‌ ئاشکرایه‌ که‌ ژیانی خه‌ڵکی ئاسایی سه‌رچاوه‌ و زه‌مینه‌ی به‌رفراوان و پانتایه‌کی بێ سنوورو ده‌ریایه‌کی هه‌راو بووه‌ له‌ واقیعیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی هه‌مووی ئه‌و که‌سایه‌تیانه‌ که‌ هه‌ر یه‌ک به‌ شێوه‌یه‌ک و به‌ گوێره‌ی هه‌ست و ئه‌ندیشه‌ و زانستی خۆیانه‌وه‌

له‌ کاری به‌ره‌و پێش خستنی ره‌وره‌وه‌ی مێژوو به‌ره‌ داهاتوویه‌کی پڕ له‌ کامه‌ڕانی و ئاسۆیه‌کی روون خه‌بات و تێکۆشان ده‌که‌ن. ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ شتێکی گه‌لێک ئاشکرا بێ که‌ هییچ باڵنده‌یه‌ک ناتوانی بفڕێ ئه‌گه‌ردووباپی پێوه‌نه‌بێ. که‌وابوو، نووسه‌ر به‌ باس کردن و ئاماژه‌ پێدان به‌ ئاسته‌نگی ژیانی خه‌ڵکی ئاسایی، شاعیر به‌ هۆن

ڕاوه‌ و هوونه‌رمه‌ند به‌خووپقاندنی به‌رهه‌می هوونه‌ری ڕۆشه‌نبیر به‌ چاکسازی فه‌رهه‌نگی وخاوێن کردنه‌وه‌ی کۆمه‌پگا له‌ گه‌نده‌ڵی، ده‌توانێ باڵی به‌هێزی ئه‌م باڵنده‌یه‌بێ که‌ نێوی ژیانه‌.

 

_ ئێوه‌ له‌ناو سیماکانی ئه‌ده‌بی کووردی ،ئێرانی وجیهانیدا زۆرتر حه‌زله‌کام نووسه‌ر ده‌که‌ن ؟

 + ره‌نگه‌ مه‌به‌ستی ئێوه‌ له‌م پرسیاره‌ ته‌نیا نووسه‌ران نه‌بن و پرسیاره‌که‌تان شاعیرانیش بگرێته‌ خۆی. له‌ راستیدا من پێم وایه‌ گشت که‌سایه‌تیه‌ ئه‌ده‌بێکان له‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک و له‌ هه‌ر چوار گۆشه‌ی جیهاندا به‌ پیێ توانا و هه‌ل و مه‌رجی گوونجاو خزمه‌تی به‌رچاو باشیان بۆ جوانچاکی و پاکتاوکردنی کۆمه‌ڵگا له‌ هه‌موو چه‌شنه‌ دیارده‌یه‌کی ناحه‌ز و ناله‌باری فه‌رهه‌نگی و کۆمه‌پایه‌تی کردووه‌.

نه‌گووتراو دیاره‌که‌ گه‌شه‌کردن و په‌ره‌سه‌ندنی ژیانی فه‌رهه‌نگی و به‌رهه‌م هاتنی بیرۆکه‌ و ئه‌ندیشه‌ی نوێ له‌ رێگای ئافراندنی چیرۆک و داستان و شێعر له‌ لایان نووسه‌ران و شاعیران توانیوێتی یارمه‌تێکی به‌رچاو و گوونجاو به‌ چاکسازی کۆمه‌ڵگای ئینسانی بکا و له‌ حه‌قیقه‌ت دا له‌م رێبازه‌ دا ئه‌رکی سه‌رشانی به‌ جیێ بێنێ و ڕۆڵی باش بگێڕێ. به‌ پیێ ئه‌م بۆچوونه‌ رێزگرتن و حوورمه‌ت دانان به‌ نووسه‌ران و شاعیران به‌ تایبه‌ت ئه‌م که‌سایه‌تیه‌ ئه‌ده‌بیانه‌ که‌ بێ هییچ منه‌ تێک و ته‌نیا به‌ هۆی عێشق و خزمه‌ت به‌ گه‌ل و نیشتمان کاری هوونه‌ری و ئه‌ده‌بیان ئه‌نجام داوه‌ ئه‌رکێکی گرنگه‌.

به‌ڵام سه‌ڕه‌ڕای ئه‌مانه‌ش هه‌ر ئه‌ده‌بدۆستێک به‌ گوێره‌ی بیر و بۆچوونی به‌ هه‌رحاڵ هێندێک نووسه‌ر و شاعیری خۆشتر ده‌وێو حه‌ز له‌ به‌رهه‌مه‌کانیان ده‌کا. من به‌ش به‌ حاڵی خۆم له‌ نێو شاعیرانی کورد ماوه‌یه‌کی زۆرم ده‌گه‌ڵ شێعر و هۆنڕاوه‌کانی مامۆستا عه‌بدووڵا په‌شێو و مامۆستا هێمن رابواردووه‌. ده‌گه‌ڵ مامۆستا گۆران و قانیع هاوده‌م بوومه‌. به‌عێشق و هۆگرێکی فره‌ شێعره‌کانی شاعیری نوێخوازی کوورد کاک سواره‌ی ئێلخانی زاده‌م خوێندوونه‌ته‌وه‌.

پێویسته‌ بڵێم به‌ تایبه‌ت له‌م ساڵانه‌ی دواییدا نه‌متوانیوه‌ دوور له‌ جیهانی

پڕله‌ هه‌ست ، ئه‌وین ، نیشتمان په‌روه‌ری و عێشق به‌ ئازادی و مرۆڤایه‌ تی شاعیری له‌ده‌ستچوو مارفی ئاغایی بژیم. زه‌وی سه‌خت و ئاسمان دوورکه‌ تێکه‌ڵاوێکه‌ له‌ شێعر و کوورته‌ چیرۆک به‌ راستی ئاوێنه‌ی بێگه‌رد ، جوان و زوڵاڵ و باپانوێنی شاعیرێکه‌ که‌ بۆ ئازادی، ئینسانیه‌ت و مافی مرۆڤ هاوار ده‌کا.

یوونسی ره‌زایی به‌تاِبه‌ت شعره‌ شێته‌کانی کاریگه‌ری زۆریان له‌سه‌ر هه‌ست و بیرم داناوه‌. ئه‌گه‌رچی من وه‌کوو شه‌خس که‌ زیادتر له‌ کاری وه‌ڕگێڕان دامه‌ و ره‌خنه‌ گرێکی ئه‌ده‌بی نیم، به‌ڵام لام وایه‌ که‌ خه‌ریکه‌ سیمایه‌کی نوێ له‌ دونیای شێعری کووردی له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ دایک ده‌بێ.

له‌شاعیرانی دیکه‌ی کورد زۆر حه‌ز له‌ شێعره‌کانی ره‌فیق سابیر ده‌که‌م به‌ تایبه‌ت کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌کانی « پشکۆکان ده‌گه‌شێنه‌وه‌» و « رێژنه‌»که‌ پێم وایه‌ له‌ باری ئه‌ده‌بی خۆراگری بێوێنه‌نه‌. مامۆستا « گۆران » یشم خۆش ده‌وێ و « به‌هه‌شت و یادگاره‌که‌» سه‌رشار له‌ شعێر و هۆنڕاوه‌ی جوانه‌ که‌ نیشانه‌ی بیر و ئه‌ندیشه‌ی تازه‌و مۆدێرنه‌ و به‌راستی ده‌کرێ بڵێین که‌ جیهانێکی نوێی له‌ شعری کوردی به‌دیهێناوه‌.

له‌ نووسه‌رانی کورد چه‌ند سیمای به‌رچا و ئاشکرا ده‌بیندرێ که‌ له‌م دواییانه‌دا به‌ نووسینی چیرۆک و وڕۆمان بوونه‌ته‌ هۆی ناساندنی زمانی ئه‌ده‌بی کووردی. جێگای خۆیه‌تی که‌ ئاماژه‌ به‌م سیمایانه‌ به‌که‌م که‌ به‌راستی کاریان کردووه‌ و به‌رهه‌مگه‌لی به‌هێزیان خووپقاندووه‌ و هه‌نگاوی ئه‌ساسیان بۆ ناساندنی زمانی کوردی و گه‌شه‌پێدان به‌ پڕۆسه‌ی پێشخستنی چیرۆک و داستانی کوردی هه‌ڵێناوه‌. له‌ نووسه‌رانی ئێستادا نووسراوه‌کانی کاک حوسه‌ینی شێربه‌گیم به‌دڵه‌ به‌ تایبه‌ت کۆمه‌په‌ چیرۆکی دونادۆن . هه‌روه‌ها ده‌گه‌ڵ عه‌تا نه‌هایی و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ئه‌و باڵنده‌ برینداره‌ که‌ منم و شێرزادحه‌سه‌ن نووسه‌ری به‌ توانا و پیر په‌پووله‌کانی ئێواران ی جیهانێکی خۆشم هه‌بووه‌. له‌ نووسرانی دیکه‌، چیرۆکه‌ کوورته‌کانی « عه‌زیزی مه‌حموودپوور» و« ئه‌نوه‌ری حه‌سه‌ن پوور» م گه‌لێک پێ خۆشه‌و به‌رای من له‌داهاتوودا ده‌بن به‌ نووسه‌رانێکی گه‌وره‌ و به‌ناو بانگ که‌ دونیای شێعر و ئه‌ده‌بی کوردی ده‌توانٌێ شانازیان پێوه‌ بکا.

هه‌ڵبه‌ت هه‌نه‌ شاعیران و نووسه‌رانی تری کورد که‌ گشتیان خزمه‌تی شایانیان به‌ گه‌شه‌پێدان به‌ زمان،فه‌رهه‌نگ و شێعر و ئه‌ده‌بی گه‌له‌که‌مان کردوه‌ و له‌م رێبازه‌ دا خه‌بات و تێکۆشانیان به‌ خه‌رج داوه‌ و هه‌زینه‌یان داناوه‌ که‌ به‌ داخه‌وه‌ له‌م کوورته‌باسه‌ دا مه‌جالی ناو بردن و ئاماژه‌ پێکردنیان نیه‌.

له‌نووسه‌ران و شاعیرانی غه‌یره‌ کو ردی ئێران دا حه‌زی زۆرم له‌م که‌سایه‌تیانه‌ که‌ردوه‌ و تامه‌زرۆی شێعر و نووسراوه‌کانیانیان بوومه‌. ئه‌حمه‌دی شاملوو ـ فرووغی فه‌رووخزاد ـ مه‌حموودی ده‌وپه‌ت ئابادی ـ ئه‌حمه‌دی مه‌حموود ـ نیمایوشیج ـ ئه‌خه‌وانی سالیس. خۆسره‌و گووپ سورخی. سادقی هیدایه‌ت. هووشه‌نگ گووپشیری . بۆزۆرگ عه‌له‌وی نابێ له‌ بیربکه‌ین که‌ عه‌لی ئَه‌شره‌فی ده‌رویشیان نووسه‌ری کورد که‌ به‌مه‌رهه‌مه‌کانی به‌زمانی فارسین ، زۆربه‌ی چیرۆک و ڕۆمانه‌کانیم خوێندوته‌وه‌ و به‌تایبه‌ت ڕۆمانی گه‌وره‌ی سالهای ابری به‌ ناو بانگه‌، که‌سایه‌تێکی ئه‌ده‌بیه‌ که‌ مایه‌ی شانازی ئه‌دبیاتی ره‌سن و نیشتمانی کووردیه‌.

له‌ نێو شاعیران و نووسه‌رانی جیهانی دا به‌ گشتی ئه‌م سیمایانه‌م زیادتر دێنه‌ه‌ به‌ر چاو. گابرێل گارسیامارکزـ نازیم حیکمه‌ت ـ فدریکۆ گارسیا پۆرکا ـ ئورهان پامووک ـ یه‌شارکه‌ماپ ـ شاندرۆ پتۆفی شاعیری شۆڕشیگێڕی مه‌جاری. پابلۆ نێرۆدا پائۆلۆ کووئیلیو . بیرتۆلد برێشت شاعیر و شانۆنووسی ناسراو و تێکۆشه‌ری ئه‌پمانیا. ماکسیم گوورکی ـ ئالبیر کامۆ. وێڕای رێز و حوورمه‌ت بۆ گشت هوونه‌رمه‌ند، نووسه‌ر و شاعیر و رۆشه‌نبیرێکی خه‌ڵکی ونیشتمانی.

 

_ په‌یوه‌ندی ئه‌ده‌بیاتی کورد به‌ ئه‌دیبان و ئه‌ده‌بیاتی پارچه‌کانی دیکه‌ چه‌نده‌یه‌ و ئاسته‌نگێکان چین ؟

 +من به‌ش به‌ حاپی خۆم له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌م که‌ سه‌ره‌کیترین و ئه‌ ساسی ترین هۆکار نه‌بوونی په‌یوه‌ندێکی ئه‌وتۆ له‌ما به‌ین ئه‌ده‌بیات و ئه‌دیبانی کورد له‌ به‌شه‌کانی جۆراوجۆری کووردستان، هه‌ر ئه‌و دابه‌ش بوونه‌یه‌ که‌ به‌ درێژایی مێژوو به‌ سه‌ر گه‌لی کورد و دیرۆک و کۆمه‌ڵگای وی دا سه‌پاوه‌. چوونکه‌ پێم وایه‌ که‌ ئێستاش په‌یوه‌ندێکی کاریگه‌ر و به‌رچاو له‌و بواره‌ دا نایه‌ته‌ به‌ر چاو،که‌ بکرێ وه‌کوو ئه‌مرێکی واقیع بخرێته‌ به‌ر شرۆڤه‌ و لێکۆپینه‌وه‌. به‌ تێرامانینێکی کورت به‌ سه‌ر زمان و ئه‌ده‌بی کوردی له‌ باکوور به‌ روونی بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ به‌هۆی زاڵ بوونی فاشیسمی توورک و دیکتاتۆریه‌تی کاربه‌ده‌ستانی توورکیه‌ هه‌نووکه‌ که‌ له‌ جیهانی ئه‌ۆرۆ دا که‌ سنووره‌ ده‌ستکرده‌کان خه‌ریکن تێک ده‌ڕمێنوو سه‌رده‌م، سه‌رده‌می په‌یوه‌ندێکانه‌،مرۆڤی کورد وه‌کوو هاووپاتێک مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ که‌ به‌ زمان و فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی خۆی په‌روه‌رده‌ ببینێ و رێ و ره‌سمی ئایینی، مییلی ، فه‌رهه‌نگی و مێژوویی گه‌شه‌ پێبدا. ده‌ی کاتێک له‌و پاتێک که‌ قسه‌ کردن به‌ زمانی خۆت له‌ تۆ قه‌ده‌غه‌ن ده‌کرێ، ئایا ئه‌و زمانه‌ ته‌نانه‌ت ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی ده‌بێ که‌ رێنووس و رێزمانی هه‌بی ؟ له‌ وڵاتێکی وه‌ها دا ئایا چاوه‌رێ ده‌کرێ به‌رهه‌مێکی هوونه‌ری یا ئه‌ده‌بی به‌زمانی کوردی بخووپقێ چ بگا به‌وه‌یکه‌ بتوانی ده‌گه‌ڵ به‌شه‌کانی دیکه‌ش په‌یوه‌ندی بگرێ؟ به‌داخه‌وه‌ له‌ باکوور نووسه‌ر و شاعیره‌کانمان که‌وتوونه‌ ژێر کارییگه‌ری سیستمی حکوومه‌تی و هه‌روه‌ها به‌ هۆی زاڵ بوونی زمانی تورکی هه‌ر به‌ توورکی داستان و چیرۆکیان به‌رهه‌م هێناوه‌ و شێعریان گووتووه‌. بروانه‌ به‌ ناو بانگترین نووسه‌ری کوردی باکوور یه‌شارکه‌ماڵ ته‌نانه‌ت کتێبێکی به‌ زمانی کوردی نه‌نووسیوه‌. ته‌نانه‌ت سه‌نه‌ماگه‌ری جیهانی کورد یڵماز گۆنای به‌تاوانی سازکردنی چه‌ند فیلیمی وه‌کوو رێگا وـ مێ گه‌ل له‌ سه‌ر ژیانی کوردانی تورکیه‌ تووشی چ ئێش و ئازار و ئه‌شکه‌نجه‌ و ده‌ربه‌ده‌ری ده‌بێ. له‌ راستیدا له‌و چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا به‌ هۆی وه‌ڕگێڕانی ئاسه‌واری ئه‌ده‌بی وهونه‌ری و فه‌رهه‌نگی ئه‌دیبان و شاعیرانی کوردی باکوور به‌زمانی فارسی تاڕاده‌یه‌ک خه‌ڵکی کورد له‌ ڕۆژهه‌ڵات فرسه‌تیان په‌یدا کردووه‌ که‌ ده‌گه‌ڵ شێعر و ئه‌ده‌بیاتی باکوور په‌یوه‌ندی بگرن و سیما ئه‌ده‌بێکانی ئه‌م به‌شه‌ له‌ کوردستان باشتر بناسن. به‌ڵام هه‌لوومه‌رج له‌م بابه‌ته‌وه‌ ده‌رباره‌ی ڕۆژهه‌ڵات و باشوور هێندێک جیاوازی هه‌یه‌. هۆکاری ئه‌م جیاوازیه‌ش ده‌وه‌دایه‌ که‌ به‌ تایبه‌ت له‌ باشوور پانتای کاری ئه‌ده‌بی بۆ شاعیران و نووسه‌ران تۆزێک به‌رفراوانتر بووه‌ و به‌ نیسبه‌ت ڕۆژهه‌ڵات و باکوور کاری ئه‌ده‌بی گه‌شه‌ی زیادتر بووه‌. گه‌رچی رێژیمی فاشیستی و تۆتالیتێری سه‌دامیش له‌ عێراق نوسه‌ران و شاعیران و هوونه‌رمه‌ندانی نیشتمان په‌روه‌ر و شۆڕشگێێری زۆری خسته‌ نێو زیندان و ئه‌شکه‌نجه‌گایه‌کان و به‌رده‌وام له‌ سه‌ر سیاسه‌تی پان عه‌ره‌بیسمی خۆی و کووشتن و بڕینی کوردان پێداگری ده‌کرد. سه‌ڕه‌ڕای ئه‌مانه‌ش شاعیری به‌ناوبانگ له‌ باشوور سه‌ری هه‌ڵداوه‌ که‌ کاریگه‌ری گوونجاویان له‌ سه‌ر جه‌ره‌یانی شێعری له‌ به‌شه‌کانی دیکه‌ی کوردستان به‌تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵات داناوه‌. بۆ وێنه‌ مامۆستا گۆران که‌ وه‌کوو هه‌وڵین شاعیری نوێخوازی کورد له‌ باشوور ناوزه‌د ده‌کرێ. له‌رواڵه‌تدا تا به‌ر له‌ تێکروخانی رێژیمی سه‌دام له‌عێراق و ئازادی باشوور له‌ چه‌نگ رێژیمی به‌عٍس په‌یوه‌ندێکی ئه‌وتۆ له‌ نێوان ئه‌ده‌بیات و ئه‌دیبان و شاعیرانی کوردانی ڕۆژهه‌ڵات و باشوور و ته‌نانه‌ت باکووریش نابیندرێ مه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی نهێنی و تا ڕاده‌یه‌کی که‌م. باروودۆخی ڕۆژئاواَش که‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ هه‌رسێ به‌شی دیکه‌ی کووردستان ناله‌بارتر بووه‌ به‌واتایه‌کی تر گووشارو زه‌برو و زه‌نگ له‌ لایان کاربه‌ده‌ستانی رێژیمی فاشیستی سووریه‌ له‌ سه‌ر زمان، کوولتوور و ئه‌ده‌بیات و نووسه‌ران و شاعیرانی کورد به‌چه‌شنێکی بێ وێنه‌ زیادتر بووه‌ به‌جۆرێک که‌ که‌مترین ده‌رفه‌ت به‌گه‌شه‌کردنی زمانی کوردی به‌ هییچ کوردێک نه‌ ته‌نیا نه‌دراوه‌ ، به‌ڵکوو ته‌نانه‌ت له‌ خاوه‌ن بوونی ناسنامه‌ی کووردیش بێ به‌ش کراون و ئیزنی ئه‌وه‌شیان پێ نه‌دراوه‌ نێوی کوردی بۆ ڕۆڵه‌کانیان هه‌ڵبژێرن. له‌ ڕۆژهه‌ڵاتیش له‌ راستیدا دوای سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامی له‌ رێبه‌ندانی ساپی 1357زمان و ئه‌ده‌بیاتی کوردی به‌ هیمه‌تی مامۆستا هێمن و هێندێک نووسه‌ر و شاعیری کورد سه‌ری هه‌ڵدا و گۆڤاری سروه‌ به‌م دێڕه‌ ده‌ستی به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ کرد :

 

سروه‌ هات خوونچه‌ گووپی باخی ئه‌ده‌ب پشکووتن

باخه‌وانی گه‌ره‌که‌ تازه‌ جه‌وان من چبکه‌م.

 

به‌دوای ویشدا زمان و فه‌رهه‌نگی کوردی ده‌ورێکی به‌رچاو و کاریگه‌ری له‌ گه‌شه‌ پێکردن ده‌ست پێکرد و نووسه‌ران و شاعیرانی کورد به‌ پیێ تواناو به‌ گوێره‌ی بیر و بۆچونیان به‌رهه‌م گه‌لی هوونه‌ری و ئه‌ده‌بیان ئافراند و کووپتور و زمانی کوردی تا ڕاده‌یه‌ک له‌ ژێر گووشاری سانسووری حکوومه‌تی ده‌رهات و پڕۆسه‌یێکی باش له‌ هه‌مبه‌ر ناساندنی شێعر و ئه‌ده‌بی کوردی و هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی گرتن ده‌گه‌ڵ به‌شه‌کانی دیکه‌ی کووردستان دامه‌زرا. تا ڕاده‌یه‌ک که‌ ئه‌ورۆ له‌ ڕۆژهه‌ڵات نووسه‌ر و شاعیری به‌تواناو دڵسۆز به‌ زمان و ئه‌ده‌بی کوردی ، ده‌ ژین و له‌ گۆڕه‌پانی کاری ئه‌ده‌بی چالاکانه‌ تێکۆشان ده‌که‌ن و سه‌ڕه‌ڕای هێندێک که‌ند و کۆسپ قه‌ڵه‌میان ده‌گه‌ڕدایه‌ و خزمه‌ت به‌ بزووتنه‌وه‌ی هوونه‌ری وئه‌ده‌بی ده‌که‌ن.

هه‌ڵبه‌ت جێگای ئاماژه‌ پێکردنه‌ که‌ له‌م چه‌ند ساڵانه‌ی دواییدا به‌ هۆی گه‌شه‌کردنی بزووتنه‌وه‌ی ئازادی خوازانه‌ی گه‌لی کورد له‌ باکوور زمانی کووردی که‌ ساڵیانی زۆر له‌ ژێر ته‌ئسیری زمانی حکوومه‌تی واتا زمانی تورکی بووه‌، سه‌ڕه‌ڕای هه‌موو زه‌بر و زه‌نگ و سانسۆڕ و سیاسه‌تی نکۆپی کردن له‌ واقعیه‌تی بوونی گه‌لی کورد و هه‌روه‌ها به‌ره‌و پێش بردنی تاکتیکی دژی گه‌لی حاکیمانی تورکیه‌، خه‌ریکه‌ به‌ره‌ به‌ره‌ خۆ نیشان ده‌داو سنووره‌کان ده‌به‌زێنێ.

 

_ ره‌وشی ئه‌ده‌بیاتی منداڵان چۆنه‌ ؟

 + ئێمه‌ کاتێک له‌ هێندێک دانیشتن و کۆبوونه‌وه‌کاندا ده‌رباره‌ی بابه‌ت گه‌لی پێوه‌ند به‌ کۆمه‌ڵگا ده‌دوێن ،خێرا زارهه‌ڵده‌بڕین و ده‌نگمان به‌رز ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ به‌بێ ئاله‌م و ئاده‌م بزانن که‌ کۆمه‌ڵگا نیوه‌ی پیاوه‌ و نیوه‌ی تری ژن ته‌نانه‌ت بێ ئه‌وه‌ی باس له‌ کچان بکه‌ین.

جا لێره‌ دا سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ که‌ کُه‌س زه‌حمه‌ت به‌خۆی نادا ئاماژه‌یه‌ک به‌منداڵان بکا. ئه‌ساسه‌ن ده‌ڵێی ئه‌م دونیا یه‌ هییچ پێوه‌ندێکی به‌ منداڵان و باۆردۆخی ژیانی ئه‌وان نیه‌. سه‌یرتر له‌مانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نانه‌ت شاعیران و نووسه‌رانی ئێمه‌ش به‌ شێوه‌یکی شیاو خۆیان له‌ قه‌ره‌ی ئێحساسات، هیوا و ئامانج و دڵه‌ڕاوکێکانی منداڵان که‌ به‌راستی خوونچه‌ گوڵانی جوان و ره‌نگاوره‌نگی سرووشت و ژیانن ناده‌ن. به‌ پیێ ئه‌و باوڕه‌ من پێم وایه‌ که‌ بواری شێعر و ئه‌ده‌بیات دا سه‌باره‌ت منداڵان که‌متر خه‌می کراوه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆ له‌ سه‌رتاسه‌ری ڕۆژهه‌ڵات گۆڤارێکی تایبه‌ت به‌منداڵان نابینین که‌ جێگای داخوو حُه‌سره‌تێکی فره‌یه‌.

هه‌ڵبه‌ت بێ ئینسافی ده‌بێ ئه‌گه‌ر بڵێم که‌ ده‌رباره‌ی جیهانی پڕ هه‌ستوو له‌هه‌مانکات دا پڕ له‌کو ێره‌وه‌ری منداڵان هییچ نه‌گووتراوه‌. بۆ وێنه‌ 12وانه‌ی که‌ مامۆستا په‌شێو بۆ منداڵانی نووسیوه‌ به‌ رای من جوانترین و سرنج ڕاکێش ترین تابڵۆیه‌کی هوونه‌ری و شێعریه‌ که‌تا ئێستا بۆ جیهانی به‌تایبه‌ت پڕله‌ ئێش و ئازاری منداڵانی کورد ئاراسته‌ی شێعر و ئه‌ده‌بیاتی کوردی کراوه‌. به‌م هیوایه‌ که‌ هونه‌رمه‌ندان، شاعیران و نووسه‌ران له‌مه‌ به‌ دوا کات و ساتێکی زیادتر ته‌رخان بده‌ن به‌ ئه‌ده‌بیاتی منداڵان.

 

_ ئێوه‌ کاری وه‌ڕگێڕان ده‌که‌ن ڕۆڵی وه‌ڕگێڕان له‌ ئه‌ده‌بیات چۆن ده‌بینن ؟

 + له‌راستیدا وه‌ڕگێڕان له‌ ره‌وتی پێناسه‌ کردن و ناساندنی زمان و ئه‌ده‌بیاتی گه‌لان ده‌توانێ ڕۆڵێکی یه‌گجار گرنگ و به‌رچاوی هه‌بێ.

یانی ده‌توانم بڵێم که‌ وه‌ڕگێڕان وه‌کوو قۆناغ و پرده‌بازێکه‌ له‌ مابه‌ینی دوو زمان، دوو فه‌رهه‌نگ و له‌ بواری نزیک کردنه‌وه‌ی هونه‌ر، شێعر و ئه‌ده‌بیاتی گه‌لان خاوه‌ن کاریگه‌رێکی به‌رچاوه‌. ئه‌ده‌بیاتی گه‌لێک هه‌رچه‌ند زیادتر به‌زمانه‌کانی دیکه‌ واتا زمانی مه‌قسه‌د ته‌رجوومه‌ بکرێته‌وه‌، به‌ هه‌مان راده‌ له‌ لایان خۆنه‌رانی غه‌یری خوودی پێناسه‌ ده‌کرێوده‌ که‌وێته‌ به‌ر لێکۆپینه‌وه‌.

دواکه‌توویی و نامۆ بوونی فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی گه‌لێک به‌شێکی فره‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ سه‌ر که‌مترخه‌می وه‌ڕگێڕان و چالاک وانانی کاری ته‌رجوومه‌ و وه‌ڕگێڕان. ئێمه‌ وه‌کوو گه‌لی کورد له‌ جیهانی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخ دا وه‌ڕگێرانی به‌ توانای وه‌ک «موحه‌ممه‌دی قازی» مان هه‌یه‌ که‌ هه‌رچه‌ند ته‌رجوومه‌کانی به‌ زمانی فارسیینه‌ و هه‌ربه‌م هۆیه‌ شه‌وه‌ که‌وتۆته‌ به‌ر ره‌خنه‌ی هێندێک له‌ ره‌خنه‌ گران، به‌ڵام لانی که‌م له‌ پانتای ئه‌ده‌بیاتی هاوچه‌رخ دا سیما یه‌کی بێوێنه‌یه‌ له‌ زه‌مینه‌ی وه‌ڕگێڕاندا.

من پێموایه‌ ره‌خنه‌ی ئه‌و به‌رێزانه‌ گه‌رچی رووی له‌ دڵسۆزی و خێرخوازانه‌ بووه‌ هییچ له‌ گرنگی کاری ئه‌و که‌م ناکاته‌وه‌. کاتێک له‌و به‌رهه‌مانه‌ی که‌ رێزدار«موحه‌ ممه‌دی قازی» به‌ زمانی فارسی وه‌ڕیگێڕاوه‌ته‌وه‌ راده‌مێنین ، بۆمان ده‌رده‌که‌وێ زمانی فارسی تاچ ڕاده‌یه‌ک قه‌رزداری زه‌حمه‌ت و تێکۆشا نی ئه‌وه‌. به‌رهه‌م گه‌لی کلاسیکی وه‌کوو« دکامرون» ازادی یا مرگ» دون کیشوت» «مفهوم انجیلها » به‌ وێنه‌ی ئه‌ستێره‌ له‌ ئاسمانی ئه‌ده‌بی ئێراندا ده‌دره‌وشێنه‌وه‌. پێویسته‌ ئه‌وه‌شمان له‌به‌رچاوبێ که‌ له‌سه‌رده‌می رێژیمی رابردوودا زمان و فه‌رهه‌نگی کوردی هییچ ئیمکان و ده‌رفه‌تێکی بۆخۆنیشاندان و په‌ره‌سه‌ندن نه‌بوو.

هه‌ڵبه‌ت له‌و ساڵانه‌ی دواییدا هه‌لوومه‌رج بۆ کاری وه‌ڕگێڕانی شێعر و ئه‌ده‌بیاتی کوردی به‌ فارسی هه‌روه‌ها له‌ زمانی فارسی به‌کوردی ره‌خساوه‌. ئه‌ڕۆ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان خۆشبه‌ختانه‌ وه‌ڕگێرانی به‌ تواناو کارامه‌مان هه‌یه‌. به‌رێزانی وه‌کوو کاک ئه‌مینی گردیگلانی و کاک یوونسی ره‌زایی که‌ به‌راستی له‌ باری ته‌رجوومه‌ به‌تایبه‌ت له‌ زمانی فارسی به‌ زمانی کوردی کاری جوان و به‌ نرخیان ئافراندووه‌. به‌ گشتی له‌ بواری وه‌ڕگێڕان له‌ ڕۆژهه‌ڵات مووته‌رجیمی تێکۆشه‌ر و ناسراوی دیکه‌ش هه‌نه‌ به‌رهه‌مه‌کانیان پڕ بایخ و جێگای سرنجه‌ .بۆ وێنه‌ شاعیری ناسراو سه‌ید ئه‌لی سالیحی، فه‌ریادشیری و ئه‌لی ئه‌شره‌فی ده‌رویشیان ده‌توانین ناوزه‌د بکه‌ین. مامۆستا هه‌ژاریش به‌تایبه‌ت به‌وه‌ ڕگێڕانی کتابی قانوونی بووئه‌لی سینا نیشانی داوه‌ که‌ له‌ ئاستی وه‌ڕگێڕاندا چه‌نده‌ به‌هێزه‌ و چ ده‌ستێکی باڵای هه‌یه‌.

له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌م که‌ چوونکوو کاری ته‌رجوومه‌ به‌راستی که‌م گرنگتر له‌ چالاکیه‌ ئه‌ده‌بێکانی دیکه‌ نیه‌ و له‌خزمه‌ت کۆمه‌ڵگای ئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگی گه‌لان دایه‌، ره‌نگه‌ جێگای خۆی بێ ئاماژه‌ به‌ هێندێک له‌و وه‌ڕگێڕانه‌ بکه‌ین که‌ له‌هه‌مان کاتدا که‌ سه‌رقاڵی شێعر و لێ کۆپینه‌وه‌ و نووسینی ڕۆمانو چیرۆک. بوونه‌ وه‌کوو ئه‌حمه‌دی شاملوو بکه‌ین. ته‌رجوومه‌ی ئه‌و شاعیره‌ به‌ ناوبانگه‌ که‌ وه‌ک ئابڕووی شێعر و ئه‌ده‌بیاتی هاوچه‌رخی فارسییه‌ له‌ کتێبی « پابرهنه‌ های» زاهاریا ئیستانکۆ نووسه‌ری ڕۆمانیایی له‌ راستیدا شاکاری وه‌ڕگێڕانه‌. پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌م بابه‌ت بکه‌م که‌ فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتی کوردی بۆ به‌زاندنی سنووره‌کان و ناساندنی تایبه‌تمه‌ندێکانی خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات پێویستی به‌ تێکۆشان و هه‌ڵسورانێکی گه‌لێک زۆر هه‌یه‌. وه‌ڕگێڕه‌کانی ئیمه‌ ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌کی کارناسانه‌ و به‌ هۆگری و دڵسۆزیێکی فره‌ بۆ ناساندنی هوونه‌ر، شێعر و ئه‌ده‌بیاتی گه‌له‌که‌مان له‌ رێگای وه‌ڕگێڕانی به‌رهه‌ ئه‌ده‌بێکانی ،شاعیران و نووسه‌رانی کورد به‌ تایبه‌ت سیما ناسراوه‌کانی ئه‌ده‌بی کلاسیک و نوێخوازی خۆمان چالاکی کاریگه‌ر بنوێنن و له‌م رێبازه‌ دا هه‌ر ده‌م شلگێرانه‌ هه‌نگاو هه‌ڵێنن.

 

22/8/2007

نه‌غه‌ده‌. ڕۆژهه‌ڵات.

 

+ نوشته شده در  یکشنبه 18 شهریور1386ساعت 1:11  توسط سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی  |